Azərbaycan tarixi. 7 cilddə. 1-ci cild. Bakı-2007.

454 Pages·2010·6.36 MB·Turkish

"Tarixi olduğu kimi qəbul etmək, dərk etmək
və olduğu kimi qiymətləndirmək lazımdır "

HEYDƏR ƏLİYEV

1
AZƏRBAYCAN MİLLİ ELMLƏR AKADEMİYASI

A.BAKIXANOV ADINA TARİX İNSTİTUTU

AZƏRBAYCAN

TARĠXĠ

ən qədimdən
bizim eranın III əsri

YEDDĠ CĠLDDƏ
I CĠLD

BAKI – 2007

2
Bu kitab "Azərbaycan tarixi. Yeddi cilddə. I cild" (Bakı, Elm, 1998)
nəşri əsasında təkrar nəşrə hazırlanmışdır

Məsul redaktor: Iqrar Əliyev
Akademik

ISBN 978-9952-448-36-8

947. 5402-dc22
Tarix – Azərbaycan

Azərbaycan tarixi. Yeddi cilddə. I cild (Ən qədimdən - b.e. III əsri).
Bakı. "Elm". 2007. 520 səh. + 40 səh. illüstrasiya.

Azərbaycan dünyanın ən qədim insan məskənlərinden və sivilizasiya
mərkəzlərindən biridir. Yeddicildlik "Azərbaycan tarixi"nin I cildi Azərbaycan
tarixinin ən qədim zamanlardan başlayaraq eramızın III əsrinin birinci rübü ilə başa
çatan böyük bir dövrünü əhatə edir.
Kitabda arxeoloji mənbələr və yazılı abidələr əsasında ölkəmizdə ibtidai insan
cəmiyyətinin mərhələləri, mənəvi həyatı, onun dağılması, ilkin sinifli cəmiyyətin və
dövlətlərin meydana gəlməsi, onların taleyi, şəhər həyatı, mədəniyyəti, xalqın yadelli
işğalçılarla mübarizəsi, etnik məsələlər və s. açıqlanır.

"Elm" nəşriyyatı, 2007
3
ĠNSTĠTUTDAN

Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Tarix İnstitutunun kollektivi ötən əsrin
70-ci illərindən başlayaraq Elmlər Akademiyası Rəyasət Heyətinin təsdiq etdiyi Baş
Redaksiya Şurasının rəhbərliyi altında yeddicildlik "Azərbaycan tarixi" üzərində
işləməyə başladı. Artıq 1990-cı ildə iki cildi istisna olmaqla, bütün cildlərin yazılması
başa çatdırılmış, I, IV, V və VI cildlər Baş Redaksiya Şurası tərəfindən nəşr olunmağa
tövsiyə edilmişdi. Lakin bu cildlər öz dövrünün siyasi konyunkturasından azad
deyildi. Azərbaycan tarixinin bir sıra dövr və aspektləri hakim ideologiyanın təsiri
altında birtərəfli işıqlandırılır, faktlar və hadisələr siyasiləşdirilir, bir sıra görkəmli
tarixi şəxsiyyətlərin fəaliyyəti təhrif edilir, ya da tamamilə unudulurdu.
Tarixçi alimlər özlərinin professional səviyyəsini saxlamaqla Azərbaycan
tarixinin obyektiv, həqiqi mənzərəsini bərpa etməlidirlər. Azərbaycan tarixinin müasir
tələblər səviyyəsində akademik nəşrini hazırlamaq üçün sənəd və mənbələrin
araşdırılması, eləcə də zəngin çoxcəhətli faktik materialların tam dərk edilməsi
sahəsində böyük işlər görülməlidir.
Geniş ictimaiyyətin tarixi biliklərə, xüsusilə Ana vətənin tarixinə daim artmaqda
olan marağını nəzərə alaraq, Elmlər Akademiyasının Rəyasət Heyəti 1997-ci il
sentyabr ayının 24-də çoxcildli "Azərbaycan tarixi"nin hazırlanıb nəşr edilməsini
qərara aldı.
Oxuculara təqdim edilən, əhəmiyyətli dərəcədə yenidən işlənib
təkmilləşdirilmiş bu nəşr tarixçi alimlərimizin həmin qərara cavabıdır.
Biz əminik ki, oxucu kütləsinin mühakiməsinə verilən bu kitabların
"Azərbaycan tarixi"nin çoxcildli akademik nəşri üçün böyük faydası olacaqdır.
Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Tarix İnstitutunun rəhbərliyi, müəllif
kollektivi oxucuların qeyd, təklif və arzularını minnətdarlıqla qəbul edəcəkdir.

4
GĠRĠġ

Azərbaycan yer üzünün ən qədim mədəniyyət mərkəzlərindən biridir. Onun
ərazisinin sakinləri minilliklər ərzində yaratdıqları zəngin mədəni irs qoyub getmişlər.
Bu irs müxtəlif tarixi qaynaqlar – maddi və yazılı abidələr əsasında öyrənilir.
Maddi abidələrin öyrənilməsi ilə arxeologiya məşğul olur. Torpaq özündə bu
abidələrin tükənməz "arxivi"ni - əmək alətləri, məişət və bəzək əşyaları, silah, məskən
qalıqları, qəbirlər, qədim mədən və metaləritmə yerləri, həmçinin başqa şeylər
saxlayır.
Ona görə də ayrı-ayrı elmlərin qovuşuğunda dayanan arxeologiyanın
əhəmiyyəti son dərəcə böyükdür. Müxtəlif elmlərin nümayəndələri, ilk növbədə,
arxeoloq, tarixçi və filoloq, fizik və kimyaçı, etnoqraf və antropoloq, geoloq və
paleontoloq, botanik, zooloq və başqaları öz biliklərini "arxeologiya mehrabı"na
gətirirlər.
Axtarış zamanı aşkara çıxarılan arxeoloji abidələr qədim dövrlərdən başlamış
son orta əsrlərədək Azərbaycan tarixini daha əsaslı şəkildə və daha dərindən
işıqlandırmaq imkanı verir. Şübhə yoxdur ki, azərbaycanşünaslığın bir çox mühüm
problemlərinin həlli birbaş arxeoloji axtarışlarla bağlıdır.
Arxeologiya təkcə öyrənilən ölkənin ilk sakinlərinin maddi və mənəvi
mədəniyyət səviyyəsi haqqında mühakimə yürütməyə deyil, həm də məhsuldar
qüvvələr tarixi, sinfi cəmiyyətin yaranması və inkişafı, miqrasiya, etnogenez və bir
çox başqa problemlərlə bağlı olan mühüm məsələlərin bu və ya digər dərəcədə həll
olunmasına imkan verir.
Arxeologiya diyar tarixinin məkan üfüqlərini, onun çərçivələrini
genişləndirmiş, bizim nəsil şəcərəmizin minilliklərin dərinliklərinə gedən köklərini
izləməyə imkan vermişdir.
Lakin təkcə arxeologiyanın köməyi ilə sosioloji nəticələr çıxarmaq, yazılı
qaynaqlar olmayan dövrlərin, o cümlədən ibtidai icma cəmiyyətinin, necə deyərlər,
canlı tarixini vermək, xüsusən də ibtidai icma dövründə sosial münasibətlərin, insanın
mənəvi aləminin mənzərəsinin yaratmaq və s. qeyri-mümkündür. Maddi abidələri
"canlandırmaq", onları izah etmək üçün əlavə məlumatlar, ilk növbədə, primatoloji
müşahidələr, paleoantropoloji tədqiqatlar və əlbəttə ki, etnoqrafik materialların cəlb
olunması zəruridir.
Arxeoloji materiallar, şübhəsiz ki, etnoqrafik şərh tələb edir, əks halda
bölgənin ibtidai icma cəmiyyəti tarixinin dolğun mənzərəsini bərpa etmək çətindir.
Bizə məlum olan antropoloji material çox az olsa da, onun böyük əhəmiyyəti
var.
5
Bölgənin qədim onomastikası (etnotoponimika və antroponimikası) ən qədim
tarixi problemlər dairəsinin ayrı-ayrı tərəflərini başa düşmək üçün müəyyən
informasiya verə bilər. Lakin bizdə bu istiqamətdə tədqiqatlar aparılmamışdır.
Son zamanlar Azərbaycan ərazisində aşkara çıxarılmış və artıq elmi
dövriyyəyə daxil edilmiş numizmatik materiallar da tariximizin öyrənilməsi üçün
böyük əhəmiyyətə malikdir. Onlar bölgənin iqtisadi inkişafı, siyasi tarixinin bəzi
hadisələri, müəyyən dərəcədə həm də mədəni səviyyəsi haqqında mühakimə
yürütməyə imkan verir.
Yazılı qaynaqların da çox böyük əhəmiyyəti var. Azərbaycan tarixi üzrə yazılı
qaynaqları iki qrupa bölmək olar: sənədli və nəqli xarakterli qaynaqlar.
Cənubi Azərbaycan və həmsərhəd ərazilərin tayfaları haqqında məlumatlar
verən, ən, qədim qaynaqlar Şumer-Akkad mətnləridir. Şumer və qədim Akkad
dillərində tərtib olunmuş bütün bu kitabələr e.ə. III minilliyə və II minilliyin
başlanğıcına aiddir. Bu mətnlərin meydana çıxması əsasən Şumer və Akkad çarlarının
Zaqros dağları zonasına yürüşlərinə, habelə kuti hakimlərinin Cənubi
Beynənnəhreyndəki birəsrlik hökmranlığına borcludur. Ən ilkin, yazılı qaynaqlar
sırasında lullubi hökmdarlarının bir neçə qısa yerli kitabələrini də xatırlamaq lazımdır.
Şumer-Akkad qaynaqları içərisindən kuti hakimlərinin siyahısını, Omina
(əlamətlər, nişanələr) adlanan bəzi mətnləri, o cümlədən kuti və lullubilərin
xatırlandıqları, Şumer hakimi Utuxeqalın Mesopotamiyadakı sonuncu kuti hökmdarı
Tirikanla müharibəsinin təsviri verilmiş mətnləri, Zaqros bölgəsinə yürüşlər etmiş
Şumer-Akkad hökmdarlarının kitabələrini və başqalarını sadalamaq lazımdır.
E.ə. II minilliyin Elam və Aşşur qaynaqları çox kasıbdır və Zaqros zonası
tayfaları haqqında, demək olar ki, heç bir məlumat vermir. Aşşur qaynaqları içərisində
bizim üçün ən vacibləri II Adadnerari, II Tukulti-Ninurta, II Aşşurnasirapal, III
Salmanasar, V Şamşi-Adad, III Adadnerari, III Tiqlatpalasar, II Sarqon, Sinaxxerib,
Asarxaddon və Aşşurbanipalın kitabələridir.
Aşşur çarlarının kitabələrində çoxsaylı yürüşlərin, Azərbaycan vilayətləri və qonşu
vilayətlərdə məskunlaşmış tayfaların xarici, müəyyən dərəcədə isə daxili siyasi və
iqtisadi həyatının gedişini izləməyə imkan verən təsvirlər verilmişdir. Onlarda,
deyilənlərdən əlavə, dağlıq rayonların mürəkkəb etnik-dil mənzərəsindən baş çıxarmağa
kömək edən xeyli onomastik material vardır.
Aşşur qaynaqlarının Cənubi Azərbaycan vilayətləri haqqında məlumatları xeyli
dərəcədə Urartu kitabələrində mövcud olan məlumatlarla zənginləşir.
Urmiyayanı hövzə vilayətlərinə Urartu müdaxiləsi haqqında e.ə. IX əsrin
sonuna aid olan ən ilkin məlumatlarda Minua, I Arkişti, II Sarduri, II Argişti bu
rayonlara öz yürüşləri barəsində xəbər verirlər.
6
Cənubi Azərbaycan ərazisində aşkara çıxarılmış Urartu kitabələri xüsusən
Urmiyanın hövzə vilayətlərinin yaşayış məntəqələrinin yerini müəyyənləşdirmək üçün
mühüm əhəmiyyətə malikdir.
Babil qaynaqları içərisində e.ə. VII əsrin son rübünün hadisələrini işıqlandırmağa
imkan verən məşhur "Kedd xronikası"nın adını çəkmək lazımdır.
Cənubi Azərbaycan haqqında bəzi məlumatları "Bibliya"dan da almaq olar.
"Avesta" mühüm mənbələrdən biridir. Zərdüştlük və onunla bağlı olan dini
fəlsəfi sistemlər Cənubi Azərbaycan ərazisində min ildən xeyli artıq olan uzun bir dövr
ərzində yayılmışdı. Bizim "Avesta"ya diqqətimiz də bununla izah olunur. "Avesta"nın
kanonlaşdırılmalarından biri, şübhəsiz ki, Atropatenada bu məmləkətin Sasani
səltənətinin dövlət ziyarətgahı olduğu dövrdə baş vermişdir.
Çar I Daranın Həmədan rayonunda sıldırım qaya üzərində üç dildə yazılmış Bisütun
kitabəsi də bizə bəzi məlumatlar verir.
Antik yazıçılar - Miletli Hekatey, Lampsaklı Xaron, Lidiyalı Ksanf, Hellanik və b.
əsərlərində də Azərbaycan tarixi üzrə müəyyən məlumatlar var. E.ə. VI-V əsrlərin yunan
yazıçısı, ən qədim coğrafi xəritə əlavə olunmuş məşhur "Yerin təsviri" əsərinin müəllifi
Miletli Hekatey Cənubi Azərbaycanda məskunlaşmış matienlər tayfasının, Arazboyu
müklərin, Kaspi dənizi sahilində yaşayan hansısa katannların adlarını çəkir.
Şərq haqqında yazılmış ilk yunan müəllifləri içərisində əsas yer, şübhəsiz ki,
"tarixin atası" Herodota (e.ə. V əsr) - qədim dövrün böyük tarixçisinə mənsubdur.
Herodotun madahlar (midiyalılar) və Mada (Midiya), skiflər və onların Asiya
vilayətlərinə yürüşləri, Azərbaycan tayfaları - müklər, utilər, saqartilər, matienlər,
kaspilər, ortokoribantlar haqqında məlumatları bizim üçün vacibdir.
Herodotun özünün bilavasitə şahidi olduğu hadisələr, habelə sorğu yolu ilə aldığı
məlumatlar onun "Tarix"nin əsas mənbələridir. İran şahları arxivlərinin rəsmi sənədlərinə
yol Herodot üçün ilk növbədə ona görə bağlı olmuşdur ki, o, yunan dilindən başqa heç
bir dil bilmirdi. Lakin bəzən onun əsərlərində, nəticə etibarilə bu rəsmi sənədlərlə bağlı
olan məlumatlara rast gəlinir. Şübhəsiz ki, Herodot onlardan üçüncü əldən götürməklə
istifadə etmişdir. Onun bəzi şeyləri öz sələfi Hekateydən götürdüyü
müəyyənləşdirilmişdir. Bəzi səhv və xətalara baxmayaraq, Herodotun müstəsna dərəcədə
düzlüyünə və vicdanlılığına şübhə etmək üçün əsas yoxdur. Onun əsəri bütövlükdə
indinin özünədək tariximizin bir sıra məsələləri üzrə ən mühüm qaynaqlardan biri
olaraq qalır.
İyirmi ilə qədər İran sarayında yaşamış, Əhəmənilərin (Haxamanişilərin) saray
həkimi olmuş, e.ə. V əsr müəllifi Knidli Ktesinin "Persika" əsərinin qorunub saxlanılmış
azsaylı parçalarından isə çox şey əldə etmək mümkün deyil.
Ktesi ayrı-ayrı hallarda ola bilsin ki, Əhəməni şah arxivinin rəsmi sənədlərindən
istifadə etmişdir. Onun əsərinin müəyyən məşhurluğuna baxmayaraq, hələ qədim
oxucular orada həqiqətə uyğun olmayan çoxlu məlumat görə bilmişdilər. Ktesi tarixçi
7
olmadığından xalq ənənələrindən istifadə edərək, tarixi əsasən bu ənənələrin işığında
göründüyü şəkildə söyləyirdi. "Persika"da döyüşkən Cənubi Azərbaycan tayfası
kadusilər haqqında ən qədim məlumat vardır. Ola bilsin ki, əsərdə Kaspiananın da adı
çəkilirmiş.
E.ə. V-IV əsrlər müəllifi Ksenofontda da bəzi tarixi məlumatlar vardır. Onların bir
hissəsinin kökü Herodota və Ktesiyə gedib çıxır.
Ktesinin bizi maraqlandıran məsələlər üzrə bəzi məlumatları yunanca yazıb-
yaratmış e.ə. I əsr müəllifi Siciliyalı Diodorun "Tarixi kitabxana"sında qorunub
saxlanılmışdır. O, kadusi və tapürlərin torpaqlarının, Kaspiana, Kaspi dənizi və skiflərin
adlarını çəkir, yunan-Makedoniya istilaları dövrünün hadisələrini və s. xatırlayır.
Makedoniyalı İskəndərin müasiri və bematisti (addımölçəni) Amintanın, Babil
kahini Berosun (e.ə. IV-III əsrlər), e.ə. III əsr müəllifi Hermippin, e.ə. II əsrin məşhur
tarixçisi, əsəri məlumatlarının xüsusi dəqiqliyi ilə seçilən, qırxkitablıq "Tarix"in müəllifi
Polibinin və başqalarının əsərlərində bəzi mühüm məlumatlar qorunub saxlanılmışdır.
Polibinin Atropatena barəsində məlumatları xüsusilə əhəmiyyətlidir.
Amasiyalı Strabonun (e.ə. 63-cü il - b.e. 23-cü ili) yunan dilində yazılmış və
"Coğrafiya" adlanan sanballı əsəri bizim üçün əvəzolunmaz qaynaqdır. Strabon öz
dövrünə görə yaxşı təhsil almış, çoxlu səyahət etmiş, müstəsna müşahidəçiliyi və
dərin zəkası ilə fərqlənmişdir. Amasiyalı müəllifin əsərində Makedoniyalı İskəndərin
müasirlərinin və hətta daha əvvəlki müəlliflərin əsərlərindən başlamış Strabonun öz
müasirlərinin əsərlərinədək saysız-hesabsız müxtəlif qaynaqlardan istifadə olunmuşdur.
Strabon Aristobulun, Patroklun, Eratosfenin, Skepsili Metrodorun, Hipsikratın,
Dellinin əsərləri, Roma sərkərdəsi Pompeyin e.ə. 66-65-ci illərdə Zaqafqaziya səfərində
onun yol yoldaşı Mitilenli Feofanın qeydləri və bir sıra digər müəlliflərin işləri ilə
tanışdır və öz "Coğrafiya"sında bu əsərlərdən bol-bol parçalar gətirir.
Qafqazın, ayrı-ayrı hallarda isə bəzi digər qonşu ölkələrin Strabon
"Coğrafiya"sındakı təsviri, ətraflılığına görə bu ölkələrin tarixi, coğrafiyası və
etnoqrafiyası üzrə yeganə qaynaqdır.
Yazıları dövrümüzə qədər gəlib çatmış antik müəlliflərin heç birində albanlar
haqqında "Coğrafiya"da verilənlər yoxdur. Strabonun Atropat Madası və ya
Atropatenanın Böyük Madanın bir hissəsi olması, bu ölkənin öz adını Atropatın adından
alması və s. kimi məlumatları müstəsna qiymətə malikdir.
Lakin "Coğrafiya"nın albanlar haqqında danışılan yerlərində xeyli ziddiyyətlərə
də rast gəlinir ki, bu da, görünür, Albaniyanın müxtəlif vilayətlərinə aid olan və heç də
bütövlükdə ölkə və onun əhalisini səciyyələndirməyən müxtəlif dövrlü fakt, olay və
hadisələrin ümumiləşdirilməsinin nəticəsidir.
Məşhur Roma tarixçisi, 35 kitabı və itib-batmış cildlərinin bir qədər fraqmentləri
qorunub saxlanılmış "Roma tarixi" əsərinin müəllifi Tit Livi (e.ə. 59-cu il - e. 1-ci ili)
8
Roma müdaxiləsi dövrü albanları haqqında bəzi məlumatlar verir, madalılar və
kadusilərin adlarını çəkir.
Tit Livinin müasiri latın müəllifi Pompey Troqun əsəri "Filippin tarixi" bizim
dövrümüzə qısa şərh şəklində - II və ya III əsrdə yaşamış Yustinin epitoması vasitəsilə
gəlib çatmışdır. Pompey Troq əksər hissəsi bizə gəlib çatmamış xeyli miqdarda
qaynaqlardan istifadə etmiş və bütövlükdə hellinist dünyasının tarixi üzrə çox qiymətli
əsər yaratmışdır. Pompey Troq hellinist tarixşünaslığında üstün yer tutmuş meylin -
yunan-Roma mifologiyası və toponimiyası ilə bir sıra Şərq ölkələrinin coğrafiyası və
tarixinin əlaqələri haqqındakı meylin tərəfdarı idi. Məsələn, romalı müəllif Qafqaz
albanları haqqında məlumat verərkən onları Heraklın işləri ilə bağlayır və onların kökünü
İtaliyaya, Alban dağına aparıb çıxarır. Pompey Troqanın əsərlərində skiflər və onların
Asiyadakı hökmranlığı, parfiyalılar, madalılar, kadusilər və b. haqqında xeyli maraqlı
məlumatlar var.
Müəllifi Kvint Kursi Ruf olan "Böyük Aleksandrın tarixi" bizim mövzu üçün
müəyyən maraq kəsb edir. Bu müəllif öz əsərini e.ə. I əsrin sonu ilə e. I əsrinin ortaları
arasında yazmışdır. Bu əsər kompilyasiya olsa da, bizim üçün mühüm əhəmiyyəti var.
Belə ki, burada əsərləri itmiş müəlliflərin məlumatları qorunub saxlanmışdır.
Pomponi Melanın I əsrin ortalarında yazılmış "Yerin təsviri" adlı həcmcə kiçik
(bütöv halda bizə gəlib çatmış cəmi üç kitab) əsərində bizim bölgənin coğrafiyası, burada
məskunlaşmış tayfalar haqqında müxtəlif, bir hissəsi çox qiymətli məlumatlar var. Mela
həm qədim müəlliflərin, həm də öz müasirlərinin əsərlərindən istifadə etmişdir. Bu da
ona Roma ədəbiyyatında coğrafiya üzrə bir növ bitkin bir dərslik yaratmaq imkanı
vermişdir. Mela Kaspi dənizi, kaspilər, skiflər, albanlar, amardlar, kadusilər və başqaları
haqqında danışır.
Böyük Plininin (23/24-79-cu illər) "Təbii tarix"i bizim üçün mühüm əhəmiyyətə
malikdir. Demək olar ki, 350 yunan və 150-dək Roma müəllifinin əksəriyyəti bizə
gəlib çatmamış bir çox əsərindən istifadə edilərək yazılmış bu ensiklopedik xarakterli
əsərdə Azərbaycanın təbiəti, əhalisi, burada məskunlaşmış tayfaların məişəti haqqında
bir sıra çox qiymətli məlumatlar var.
Albaniyanın paytaxtı Qəbələnin adının ən ilkin xatırlanması Plininin hesabına
bizə gəlib çatmışdır (Plinidə: Kabalaka). O, bu ada, çox güman ki, e.ə. II-I əsrlərdə
yaşamış romalı müəllif Varronun əsərlərində rast gəlmişdir.
Plininin qaynaqlarından danışarkən qeyd etmək lazımdır ki, bir çox hallarda o özü
bu qaynaqların adlarını çəkir və bununla da onun bu və ya digər məlumatının xarakteri
və dolğunluq dərəcəsini müəyyənləşdirmək sahəsində tədqiqatçının işini
yüngülləşdirir. Plininin istifadə olunan qaynaqlara müəyyən qeyri-tənqidi yanaşmasını
və "Təbii tarix"in mətninin pis qorunub saxlanmasını da göstərmək lazımdır.
Albaniya və Atropatena, habelə onlarla həmsərhəd bölgələrdə baş vermiş bəzi
siyasi hadisələr yunan dilində yazıb-yaradan yəhudi müəllifi İosif Flavinin iki əsərində -
9
"Yəhudi müharibəsi haqqında" və "Yəhudi asari-ətiqələri" əsərlərində öz əksini
tapmışdır. Təxminən 37-ci ildə doğulmuş və təxminən 95-ci ildə vəfat etmiş Flavi
məşhur kahin nəslinə mənsub olmuş, 63-cü ildən Romada yaşamışdır. Flavinin əsəri
orijinal deyildir, onun məlumatlarının çoxu Bibliya və yunan müəlliflərindən
götürülmüşdür.
Roma dövrü tarixçilərinin hamısından çox tanınanı və məşhuru yunanca yazan
Plutarx (46-127-ci illər) olmuşdur. O, çox səyahət etmiş, məhsuldar yazıçı olmuşdur.
Məşhur "Müqayisəli tərcümeyi-hallar" əsəri Plutarxa şöhrət gətirmişdir. Aleksandrın,
Sullanın, Lukullun, Antoninin və b. tərcümeyi-halları xüsusən qiymətlidir.
Plutarxın "İsida və Osiris haqqında" əsəri də bizim üçün mühüm əhəmiyyətə
malikdir. Müəllif bu əsərində e.ə. IV əsrdə yaşamış, Makedoniyalı Aleksandrın
tapşırığı ilə zərdüştiliyin müqəddəs kitablarını öyrənən Feopompun ardınca gedərək
maqların təlimi və i.a. haqqında maraqlı məlumatlar verir.
İçərisində "Annallar" ("Salnamələr") və "Tarixlər" kimi xüsusilə seçilən çoxlu
əsərin müəllifi, məşhur romalı tarixçi Korneli Tasit (təxminən 55-117-ci illər) də bizə
bir sıra qiymətli məlumat çatdırmışdır. Onun əsərlərinin Romanın Qafqaz ölkələri, o
cümlədən Albaniya, habelə Parfiya ilə münasibətlərindən bəhs edilən səhifələri
müstəsna dərəcədə mühüm qaynaqdır.
Eramızın II əsrində (95-175-ci illər) yaşamış, Vifiniyanın Nikomediya
şəhərində doğulmuş, parlaq təhsil almış Flavi Arrianın yunanca yazılmış "Anabazis"
("Aleksandrın yürüşü") əsərində albanlar və Atropatena tarixi barəsində nadir
məlumatlar qorunub saxlanılmışdır. Yeddi kitabdan ibarət olan "Anabazis"də xeyli
miqdarda müxtəlif növlü qaynaqlardan, o cümlədən rəsmi sənədlərdən (Makedoniyalı
Aleksandrın silahdaşı Nearxın məlumatlarından, "Saray jurnalı"ndan və s.) istifadə
edilmişdir.
"Anabazis"ə əsaslanaraq albanların e.ə. IV əsrin son otuzilliyində tarix
səhnəsinə çıxdıqlarını müəyyənləşdirmək və onlar haqqında məlumatı Əhəməni
dövləti və Makedoniyalı Aleksandr arasında müharibə ilə əlaqələndirmək mümkün
olur. Arrianda Atropatena tarixi üzrə də bir sıra maraqlı məlumatlar var.
Albanlar haqqında maraqlı məlumatlara II əsr müəllifi Appianın "Mitridatın
müharibələri" adlı məşhur əsərində də rast gəlmək mümkündür.
II əsr müəllifi Klavdi Ptolemeyin "Coğrafiya dərsliyi"ndə Azərbaycanın
coğrafiyası haqqında xeyli material var. Ptolemey bir çox vilayətlərin, dağların,
çayların, keçidlərin, şəhər, iri yaşayış məskənlərinin və xalqların adlarını çəkir. Lakin
onun xəritəsində xeyli miqdarda təhrif və uyğunsuzluqlar vardır.
Dion Kassi Kokkeianın (təxminən 150-235-ci illər) "Roma tarixi"ndə
Atropatena və Albaniya haqqında məlumatlar var. Yunan dilində yazılmış bu əsərin
səksən kitabından bütöv şəkildə ancaq iyirmi beşi (XXXVI-LX kitablar) və müəyyən
miqdarda fraqmentlər qorunub saxlanılmışdır. Dion Kassinin albanlar və
10