AZERBAYCAN'DA LATIN ALFABESPNE GEÇİŞ SÜRECİNDE YENİ YOL GAZETESt

103 Pages·2015·13.34 MB·Turkish

ATATÜRK ÜNİVERSİTESİ YAYINLARI NO:942
Atatürk İlkeleri ve İnkıläp Tarihi Enstitüsü Yayınlan No:2
Araştırma Serisi No:2
AZERBAYCAN’DA LATIN ALFABESPNE
GEÇİŞ SÜRECİNDE
YENİ YOL GAZETESt
(Latin Alfabesi ile Çıkan İlk Türk Gazetesi)
BETUL ASLAN
ERZURUM-2004
Aslan, Betül
Azerbaycan’da Latin Alfabesi’ne Geçiş Sürecinde Yeni
Yol Gazetesi/Betül Aslan.
Erzurum: Atatürk Üniversitesi Atatürk İlkeleri ve İnkıläp
Tarihi Enstitüsü,
Erzurum, 2004.
ISBN: 975-442-109-9
ISBN: 975-442-109-9
İÇİNDEKILER
Önsöz........................................................................................................XI
Giriş..............................................................................................................1
I. BÖLÜM
AZERBAYCAN’DA LATİN ALFABESİ
(YENİ TÜRK ELİFBASI) (1922-1940)
A- Azerbaycan’da Alfabe Islahatı ve Latin Alfabesi
Konusunda İlk Girişimler.............................................................9
1 - Mirza Feteli Ahundov ve Alfabe Sorunu......................10
2- 20. Yüzyıhn Başlarmda Azerbaycan’da Alfabe
Sorunu ve Ömer Faik Ne’manzäde...............................15
3- Demokratik Azerbaycan Cumhuriyeti Döneminde
Latin Alfabesi ile İlgiH Girişimler.................................18
B- Azerbaycan Sovyet SosyaUst Cumhuriyeti’nin
Kurulmasmdan Sonra Alfabe Değişikliği Konusunda
Yapılan Çahşmalar ve Latin Alfabesi
(Yeni Türk Elifbası)’ne Geçiş.....................................................22
1- Azerbaycan’da Alfabe Konusunda İlk Tartışmalar ....22
2- “Yeni Türk Elifba Komitesi”nin Kuruluşu ve Latin
Esash “Yeni Türk EHfbası”mn Kabulü.........................26
3- Azerbaycan “Yeni Türk Elifbası”...................................32
4- Yeni Türk Elifba Komitesi’nin Azerbaycan
Dışmdaki Faaliyetleri.......................................................36
5- Azerbaycan’da Yeni Türk Elifbası’mn
Yaygmlaştınlma Çahşmaları...........................................38
C- Bakü Türkoloji Kongresi ve Alfabe Sorunu.............................44
D- Sovyetler Birliği’ndeki Türk Halklarınm Ortak Alfabeye
Geçişi..............................................................................................52
1- Yeni Türk Alfabesi Tüm Sovyetler Birliği Merkezi
Komitesi’nin Kuruluşu ve Amaçlan ...........................52
2- Yeni Türk Alfabesi Tüm Sovyetler Birliği Merkezi
Komitesi Kurultayları.....................................................55
VIII YRNİYOLGAZETESİ
YENİ YOL GAZETESİ IX
a) Birinci Bakü Kurultayı ve “Birleştirilmiş Yeni
13- Idareden...........................................................................104
Türk Elifbası”nın Kabulü ...........................................55
b) Taşkent Kurultayı.........................................................61 14- Heder.................................................................................105
E- 25-29 Ocak 1928 Bakü Konferansı ve Aldığı Kararlar........62
15- Gerek de Böyle Olsun....................................................106
F- Sovyetler Birliği’ndeki Türk Halklan Arasmda Latin
16- YeniDevre......................................................................107
Alfabesi (Birleştirilmiş Yeni Türk Elifbası)’ni
17- YeniYoI..........................................................................109
Yaygınlaştırma Çabalan ve Sürecin Tamamlanması.................63
18- Uydurma Edebiyat ve El(Halk) Edebiyatı-I............110
G- Rus Kiril Alfabesi’ne Geçiş........................................................67
,19- Uydurma Edebiyat ve El(Halk) Edebiyatı-II...............112
20- Birinci Molla..................................................................114
n. BÖLÜM
AZERBAYCAN’DA LATİN ALFABESİ’NE GEÇİŞ 21- Yeni Elifba ve Fehleler.................................................114
SÜRECİNDE “YENİ YOL” GAZETESİ
22- YeniElifba......................................................................115
A- Yeni Yol Gazetesi.......................................................................79 23- Anlamahyık....................................................................116
1- Yeni Yol Gazetesinin 17 Yılı.............................................85
24- Gelecek..............................................................................118
2- Yeni Yol’un Ilk Redaktörü Mirza Celil
25-Şubelerde .........................................................................119
Memmedguluzäde............................................................87
B- Yeni Yol Gazetesinde Çıkan Alfabe ve Dil ile Ilgili 26- YeniElifba......................................................119
Yazılardan Seçmeler....................................................................88
27- Tebrikler Olsun................................................................121
1- Tebrik..............................................................................89
28- Türk Ellerinde Yazımız ne Haldadır?...........................122
2- Yeni Elifba ne Istiyir?.....................................................90
29- Ağdaş Gençleri................................................................123
3- ÇareLazım......................................................................91
30- “Yeni Yol” Kimin Derdine Kalmalıdır?......................123
4- Yeni Elifba Komitesi’nin Görmüş ve Göreceği Işler.93
31- Halva(Helva) Demekle Ağız Şirin Olmaz...................125
5- Komite Işleri Baresinde.................................................95
32- Şubelerimizde..................................................................127
6- Yine Muallim......................................................................96
33-TürkElifbas ı...................................................................128
7- Anlamadık Sizleri..............................................................97
34- Azerbaycan Zahmetçilerinin Hoşgüna Yolu.129
8- Möhkem Ipler.....................................................................98
35- Türkçenin Folkloru-1.....................................................130
9- Gençlere..............................................................................99
36- Türkçenin Folkloru-II....................................................131
10- Dilsizlik..........................................................................100
37- Yeni Istılah (Terim).......................................................134
11- Ehemmiyetli Mesele.......................................................102
38- Yeni Yol (Ana Dilinde)................................................136
12- Tenkit Lazım....................................................................103
39- Elifbamızı Hariçte Neçe Karşılırlar?............................137
YENİ YOL GAZETESİ ÖNSOZ
40- DilMeselesi...................................................................138 Dünyanm çeşitli bölgelerine yayılmış Türk toplulukları arasmda
kültürel, sosyal ve ekonomik yakmlaşmanm sağlanması, dayanışma ve
41 - N. Nerimanov’un Maruzası..........................................139
yardımlaşma duygusunun yükseltilerek ortak hareket tarzı oluşturulması;
42- İşin Sonuna Bakmalı.....................................................141 Türk topluluklarmm her alanda gelişmelerinin önünü açacak, XXI.
yüzyılm çağdaş ve gelişmiş toplumları içerisinde layık oldukları yeri
43- Yadigär..........................................................................143
almalarma sebep olacaktır. Ancak bunun başarılabilmesi için öncelikle
44- Yeni Türk Elifba Komitesi’nin Geniş İclası...............143 Türk topluluklarınm birbirlerini daha iyi anlayabilmesi gerekmektedir.
Bunun çözümü ise ortak edebi ve konuşma dilinin geliştirilerek
45- Hele Çiğnenmeyip.........................................................144
yaygmlaştınlmasıdır. Bu hedef doğrultusunda yapılacak ilk iş; bütün
46- SebebiVar....................................................................146 Türk topluluklarmm “ortak alfabeyi” kullanmalannm sağlanmasıdır.
Çünkü ortak alfabe, bir süreç içerisinde ortak konuşma dilini
47- Mektup...........................................................................146 yaratacaktır.
Azerbaycan’da yoğun olarak 1920’li yıllarda başlayan Latin
48- Yeni Yol Gazetesi İdaresine.........................................147
Alfabesi esaslı “Yeni Türk Alfabesi”ne geçiş çalışma ve tartışmaları;
49- MeneNe!.......................................................................148 Sovyet sistemi içerisinde yaşayan bütün Türk topluluklarmm bir süre
için de olsa “Ortak Türk alfabesi”ne geçmelerine vesile olduğu gibi,
50- Kimden Öteri................................................................149
Türkiye’nin de Latin Alfabesine geçmesindeki etkenlerden birisini teşkil
Sonuç.........................................................................................................151 ederek, yukanda belirtilen amaç ve hedefe ulaşmak için zemin
Bibliyografya..........................................................................................159 hazırlamış ve günümüzde bu konuda yapılan faaliyetlere de örnek
Dizin.........................................................................................................165 olmuştur.
Ekler ve Fotoğraflar.............................................................................179 Bu çalışmada esas olarak; Azerbaycan’da 1922 yıhndan
başlayarak 1940 yılma kadar süren Latin esaslı “Yeni Türk Alfabesi”ne
geçiş olayı üzerinde durulmuştur. Bu süreçte yaşanan 1926 Bakü
Türkoloji Kongresi’nde alfabe konusundaki gelişmeler, ortak Türk
alfabesi oluşturma çahşmaları, Sovyet Rusya’nm kendi hakimiyeti
altmda yaşayan Türklerin Latin alfabesine geçmeleri hakkmda
uyguladığı siyaset ve daha sonra Rus Kiril Alfabesine geçilmesi de bu
çalışmada ele almmıştır.
Bu dönemde Azerbaycan’m Latin alfabesine geçişinde en önemli
vasıta “Yeni Türk Elifba Komitesi” ve onun yaym orgam olan “Yeni
Yol” gazetesidir. Azerbaycan Halkmm yeni alfabeye alıştınlmasmda
büyük rol oynayan ve Latin alfabesi karşıtlanyla mücadele eden Yeni
Yol gazetesi, aynı zamanda “Yeni Türk Harfleri” ile yaymlanan ilk Türk
gazetesidir. Bu nedenle çalışma içerisinde Yeni Yol gazetesi ve yaptığı
çalışmalar üzerinde durularak, Yeni Yol gazetesinde çıkan alfabe ve dil
ile ilgili makalelerden ömekler de verilmiştir. Bu makalelerin okuyucu
tarafmdan daha iyi anlaşılabilmesi için elden geldiğince orijinal
yapısma dokunulmadan bazı kelimelerde küçük değişiklikler yapılmış ve
bazı kelimelerin de bugün Türkiye’de kullanılan karşılığı parantez
içerisinde eklenmiştir.
Tarih, insanlann yaşlandıkça biriken bilgi, yetenek, masal, hatta
Bu çalışma yapılırken Azerbaycan ve Türkiye’deki ilgili
müzik bilgilerinin uçup gitmesini önlemek ve daha uzak kimseler ile
kaynaklar ulaşılmaya gayret gösterilmiş, konunun ana kaynaklarmdan
olan Yeni Yol gazetesi başta olmak üzere Azerbaycan’da çıkan gazete, iletişim kurabilmek için bazı işaretler kullandıklan dönemden başlatüır
dergi ve araştırma eserlerinden yararlanılmıştır. Ayrıca Azerbaycan
ki, bu günümüzden 6-7 bin yıl öncesine varabilmektedir. Bu,bilgileri
Devlet Arşivlerinden de konu ile ilgili bir kısım belgeler ahnmıştır.
Türkiye’de bu konu ile ilgili en ciddi çalışmalar Emekli Büyükelçi ve çocuklanna aktarabilmek için, taşa, balçığa deriye ve tahtalara,
Türk Tarih Kurumu Üyesi Bilal N. Şimşir tarafmdan ortaya konulmuştur
papilioslara bazı resimler yapmak şeklinde idi ki ilk yazı ömekleri, bu
ki, B. Şimşir’in eserleri çahşmamıza da önemh katkı sağlamıştır.
Eserimizin yaymları arasmda çıkmasmda yaptıkları katkıdan şekilde ortaya çıkmıştır. Mısır’da ilk yazı şekli olan resimlerden
dolayı Prof. Dr. S. Esin DAYI’mn şahsmda Atatürk Üniversitesi Atatürk
geliştirilen Hiyeroglif yazı, papirusa yazılarak geliştirilen bir yazı şekli
İlkeleri ve İnkıläp Tarihi Enstitüsü Müdürlüğü’ne, çalışmalarım
esnasmda hep yanımda olan, sıkmtılarımı göğüsleyen ve bilimsel olan Hiyeratik yazı, Güney Arabistan’da geliştirilen Himyeri yazısı ve
katkılar sunan değerli eşim Doç. Dr. Yavuz ASLAN’a ve sabırlarmı
Mezopotamya’da Sümerler tarafmdan kullamlan çivi yazısı, yazımn
benden esirgemeyen oğlum Oğuz Alp’e ve kızım İdil Göksu’ya sonsuz
teşekkürlerimi sunarım. gelişimin de önemli aşamalan teşkil etmişlerdir*.
Bu gelişime göre uzun bir tarih devresi içinde amacm, çeşitli
Betül ASLAN
Erzurum, 2004 maddeler kullanılarak anlatılması, fıkir veya resimden yazı, cümle
anlatan yazı, kelime-resim yazı, kelime ses yazı, hece yazısı
devrelerinden sonra harf yazı, yani alfabetik yazı devresine gelinmiştir^.
Buna göre dil nasıl düşüncenin aracı olmuşsa yazı da dilin aracı
olmuştur. Seslerin şekil kalıbma dökülmüş biçimine harf, bir dilde
kullanılan harf ve işaretlerin hepsinin oluşturduğu topluluğa da alfabe
denilmiş ve genel olarak da her dilin kendine has bir milli alfabesi
olmuştur^.
H. Sabahattin Payzm, TarihteDil, Yazı, Bilim ve Toplum, İzmir, 1992, s.1-2.
Bahadır Alkım, “Yazmm Başlangıcı”, Harf Devriminin SO.Yılı Sempozyumu,
Ankara, 1991, s.3-5; Türk Ansiklopedisi, C.II,
Rekin Ertem, Elijbe’den Alfabe’ye Türkiye’de Harf ve Yazı Meselesi, İstanbul,
1991,s.l8-19.
2 YFM YOL GAZETESt
Köklü bir geçmişi olan Türkler de çeşitli alfabeler kullanmışlardır.
Türklerin böyle türlü yazı sistemleri kullanmalan çeşitli kültür Türk yazı dilinin ne zaman ve hangi şartlar içinde ortaya çıktığı
çevreleriyle yakm ilişki kurmalanndan kaynaklanmıştır. bugün henüz kesin olarak belli değildir^. Fakat Türk dilinin yazımı için
Tarih boyunca çok çeşitli ve çok geniş sahalara yayılan, buralarda Türklerce kullanılan ilk alfabe yada yazı Batıda daha çok Eski Türk
önemh devletler kuran Türkler, gittikleri bölgelerde her alanda etkilerini Runik yazısı, Türkler arasmda ise genelhkle Göktürk (Köktürk) Alfabesi
çok fazla hissettirirken, kendileri de farkh kültürlerin etkisinde diye bilinen, eski Türk yazısıdır. Göktürk alfabesiyle yazılmış
kalmışlardır. Bu tarihi süreç boyunca da temas ettikleri çevrelere göre; metinlerden ilk bulunan ve bilinenler Yenisey yazıtlan olmuştur.
çeşith yazılar, çeşitU alfabeler kullanmışlardır'’. Göktürk, Suğdi, Uygur, 1889’da Rus smırlan ötesinde Moğohstan’daki Orhon Irmağı kıyılannda
Mani, Brahmi, Arap, Süryani, Latin, Slav vs. alfabelerini Türklerin aym alfabe ile yazılmış iki büyük yazıt, Kül Tigin ve Bilge Kağan
kuilanmış olduklan görülmektedir ki bu da; ta eski zamanlardan Türk yazıtlan da bulunmuştur. Bunlar Türkoloji literatüründe; Orhon Yazıtlan
dillerinin yazı geleneğine sahip olduklanm göstermektedir. olarak adlandınlmış ve Danimarkah bilgin Wilhelm Thomsen tarafmdan
Türkler genel olarak bir çok alfabe kullaımıalanna rağmen, hepsi okımmuştur^.
bu alfabelerden, aynı derecede faydalanmadığı gibi kullamm süreleri de Oldukça zengin bir yazı çeşidi olan Göktürk harflerinin, bir önceki
birbirinden çok farkh olmuştur. devrin işaretleri olan Yenisey yazı işaretlerinde, 150’den fazla şekil
Türklerin kullandıklan alfabeler içerisinde dört tanesi geniş ölçüde vardır. Bu işaretlerin Göktürk yazıtlannda 38 harflik bir alfabe haline
kullamlarak, Türklerin umumi milli alfabeleri haline gelmiştir. Bunlar; geldiği görülür. Bu alfabede harfler bitişmez yazı sağdan sola yazıhr.
Göktürk, Uygur, Arap ve Latin alfabeleridir^. Kelimeler aralanna üst tiste iki nokta konarak birbirinden aynlır*. V.-VI.
ile IX.-X.yüzyıIlar arasmda Yenisey Kırgızlan ve Göktürkler tarafmdan
geniş şekilde kullanılniış’ olan bu alfabe geçen yüzyıllar içerisinde
Türkler mühim ticaret yollarında yaşamış ve çok erkenden komşu kültür
işlenip geliştirilebilmiş olsaydı, milli bir Türk yazısı olarak günümüze
muhitleri ile temasta bulunmuşlardır. Yabancı alfabeler, din ve dini eserler,
Türklerin içine girmiştir; Buna rağmen bunlan mahdut bir bünye içinde
kadar gelebilirdi. Ama bu yapılamamış ve bugün yalmzca belgelerde
tutabilecek kadar, kendi kültür ananelerine sadık kalmışlardır. Bunun bir sebebi
Türk kültür teşkilatmm çok inkişaf etmiş olması, diğeri de coğrafı vaziyetleridir. kalan bir alfabe olmuştur.
(Reşid Rahmeti Arat, “Türk Lehçe ve Şiveleri”, Türk Dünyası El Kitabı, Dil-
Kültür-Sanat, C.I, Ankara, 1992, s,60. Türkçe’nin ikinci umumi alfabesi Uygur alfabesi olmuştur. Uygur
Sovyetler Birliği döneminde Türk cumhuriyetlerinde kullanılan Slav alfabesi de
yazısı VIII. yüzyılda Göktürk hakimiyetine son vererek kendi devirlerini
umumi alfabe olarak bunlara eklenebilir. Türklerin kullandıklan alfabeler
konusunda geniş bilgi için bkz. Muharrem Ergin, “Türklerde Yazı ve Alfabeler”,
Türk Dünyası El Kitabı, C.II, Ankara, 1992, s.259-290; Semih Tezcan, “En Eski
Ergin, Türklerde Yazı ve Alfabeler, s.259-260; Tezcan, En Eski Türk Dili,
Türk Dili ve Yazımı" Bilim Kültür ve Öğretim Dili Olarak Türkeç, Ankara,
S.284.
1978; A. Dilaçar, TürkDiline Genel Bir Bakış, Ankara, 1964; Ahmet Caferoğlu,
Talat Tekin, “Göktürk Alfabesi”, HaıfDevriminin SO.Yılı Sempozyumu, Ankara,
Türk Dili Tarihi, II, Istanbul, 1970; Ahmet Bican Ercilasun, Bugünkü Türk
1991, s.27-29.
Alfabeleri, Ankara, 1977.
Ergin, Türklerde Yazı ve Alfabeler, s.259.
Ertem, Elifbe’den Alfabeye, s.55-56.
açan Uygurlar tarafmdan kullaıuın sahasma çıkanlmış olup,
yan yana, hatta bazı eserlerin satırlannda alt alta ikili olarak
İslamiyet’ten önce en geniş ölçüde kullanılan Umumi Türk yazısıdır'°.
kullanılmağa devam etmiştir''*.
Uygur Alfabesi’nin Orta Asya ve İran sahalanndaki Türk
Göktürk ve Uygur alfabeleri eski Türkçe devrinin umumi
Devletleri’nde, XVII.yüzyıla kadar, bazı hallerde Fatih Sultan Mehmet
alfabeleriydi. Fakat Türkler, bunlara sıkı bir şekilde sanhp
Devri’nde İstanbul’da bile kullamhnağa devam ettiği görülür*'.
geliştirmemişlerdir.
745’te müstakil devlet kuran Uygurlann ilk yazısı olan bu yazı;
Türklerin İslamiyeti kabul etmeleriyle birlikte, Arap yazısmın
Arami asılh olup, Suğdi alfabesinden Türkçe’ye uydımılmuş şeklidir.
etkisine de girilmeye başlanmıştır. M.S. IV.-V. yüzyıllarda Aramca’nm
Kaşgarh Mahmud ise (Xl.yy) onu Türk yazısı olarak vasıflandırmış ve
bir lehçesi olan Nebatça için kullamlan yazıdan geliştiği tahmin edilen
“Türklerin yegäne alfabesi” diye tamtmıştır'^.
Arap alfabesi'^ lO.asırdan Türkler arasmda etkili olmaya başlar.
Uygur alfabesi 18 harfliydi. İki üç harfın birleştirilmesi ya da alta,
İslam medeniyeti devresine girdikten sonra din dih sayılan
üste noktalar konması ile 23 sesi karşıhyordu. Ama özelhkle ünlüler
Arapça’dan ve edebiyat dih kabul edilen Farsça’dan Türk diline pek çok
bakımından yetersizdi. Çünkü Uygur yazısmda üç ünlü vardı. Oysa Türk
kelime ve gramer şekli geçmiştir. Bunlardan bir kısmı yeni kabul edilen
dili ünlüler bakımından zengin bir dildir: bu yüzden Türkçe’nin tüm
dinin öğrenilmesi gereken terim ve deyimleri ile İslami ilimlerle ilgiH
gereksinimlerini karşılayamıyor, bir bakıma Göktürk yazısından daha
kelimeler olmalan dolayısıyla kaçmılmaz bir mecburiyet şeklinde, doğal
yetersiz kalıyordu'^.
olarak Türk diline girmişlerdir. Büyük bir kısmı ise yüksek tabakanm
Bununla birlikte eski Türkçe devresine ait eserlerin tamamma
(okumuşlann, aydmlann) dilde yer tutmuş, kullanılması zaruri olmayan,
yakm denecek kadar büyük bir kısmı Uygur yazısı ile yazılmıştır.
Türkçe’de karşılığı bulunan kelimelerdir. Böylece halk dilinden uzak,
İslamiyet’ten sonra da uzun zaman kullamlan Uygur yazısı lO.yy.dan
yüksek tabakaya mahsus bir “zümre yazı dili” meydana gelmiştir'®.
itibaren yerini Arap asıllı Türk yazısına bırakmağa başlamıştır. Fakat bu
X.yüzyıldan XX.yüzyıIm başlanna kadar bin seneye yakın bir
intikal çok uzım sürmüş ve bu iki yazı daha asırlarca Türk ülkelerinde
zaman süresince kullanrfratş olan Artp älf)rt>esi; Töricçe’nin gerek saha,
14 Ergin, Türtderde Yazı ve Alfabeler, s.260, Uygur Alfabesi bu dönemde
etkinliğini sürdürmüş, Ömeğin Kutadgu Bilig’in en eski nüshası Arap harfleriyle
yazılmış olduğu halde, sonradan Uygur alfabesine çevrilmesi Oğuz Destam’nm
Ergin, Türklerde Yazı ve Alfabeler, s.260. Uygur yazısıyla yazılrmş ve yazılış
bu alfabe ile yazılmış olması gibi.. Türkçe’ye çevrilmiş eserlerin bile Uygur
tarihi belirlenebilen en eski metinlerin, IX.yüzyıl sonlarma değin uzandığı
harfleriyle de yazılması, bu alfabenin geniş okuyucu kitlesi olduğunu
anlaşılmaktadır. (Semih Tezcan, “Türklerde Yazı Kültürünün Başlangıcı ve
göstermektedir. (R. Arat, “Türk MiIIctinin Dili”, Türk Dünyası El Kitabı, C.II,
Gelişimi”, Harf Devrimi’nin SO.Yılı Sempozyumu, Ankara, 1991, s.42-43.
11 Ankara, 1992, s.62.)
Payzm, TarihteDil, Yazı,s2\.
12 Ertem, Elifbe’den Alfabeye, s.63-64. 15 Brtem, Elifbe’den Alfabeye, s.67.
13 Bilal Şimşir, Türk Yazı Devrimi, Ankara, 1992 s.2. 16 Faruk Timurtaş, ‘Türkçecilik Cereyamnm Tarihi”, Türk Dünyası El Kitabı, II,
Ankara, 1992, s.248.
Comanicus'^’un Latin harfleri ile yazıhnış bölümleri vardır. Dini
gerek zaman bakımından en çok kullanılmış umumi alfabesidir'^.
karakter taşıyan bu eserde Hıristiyanhğa ait dini metinler, ilahiler,
Bununla birlikte Türkler Arap alfabesini alırken bu süreç içerisinde Türk
dualar, Latin harfleriyle Kıpçak Türkçe’si ile yazıhmştır. Bu devirlerde
dili, Türk halk kitlelerinin konuşma dili olarak canlıhğmı sürdürmüştür.
Gotik ve Latin harfleri ile tespit edilmiş Yunus Emre’ye ait şiirler de
Türkler tarafmdan uzun zaman ve geniş bir mekanda
bulunmaktadır. Fakat bu ömekler Türk kültür tarihinde alfabe değişikUği
kullanılmasma ragmen Arap harfleri, Türkçe için elverişH bir yazı
bakımmdan yaygmhk taşımayan ömeklerdir^®.
vasıtası olmamıştır. Bu alfabede bir yandan lüzumundan fazla konsonant
Türk kavimleri içinde Latin alfabesini ilk olarak kabul edenler
kalabahğı, öte yandan birkaç konsonantı bir tek işaretle karşılamak gibi
Yakutlardır. Yakutlar 1917’ye kadar Kiril alfabesini kullanmışlardı.
yetersizhkler vardı. Vokal işaretleri ise Türkçe’nin zengin vokal
Bolşevik Ihtilalinden sonra, Rus harflerini bırakarak Lätin harflerini
sistemini karşılamaktan çok uzak, imla ananesi de Türkçe’ye uygun
kabul etmişler ve 1917-1939 arasmda Latin Harflerini kullaımıışlardır^'.
değildi'*. Aynca okuma-yazmada, eğitim-öğretimde de alfabenin
Bununla birlikte Türk dili için Latin alfabesinin ahnması yolunda
getirmiş olduğu bazı zorluklar mevcuttu.
asıl önem taşıyan akım Kuzey Azerbaycan’da başlamıştır.
İşte bu sebeplerden dolayı Türkçe’nin Arap harfleriyle yazılmasma
Azerbaycan Türk halk dili en eski devirlerden bu arazi de yaşayan
başlanmca, zorluklar da baş göstermiştir. Xl.yüzyıldan başlanarak Arap
ve M.Ö.I. bin yıhn ortalanndan itibaren muhtelif arahklarla buraya gelen
yazısıyla Türkçe ürünler yaratıhrken yazım konusundaki sorunlann
Türk ırklannm, burada bulunan Türk olmayan halklan da etrafinda
çözümlenmesi için arayışlar da kendini göstermiştir. Bu arayışlar, Arap
birleştirmesi neticesinde Il.-V.yüzyıIIarda şekillenmiştir. Türk yazı dili,
harflerinin ıslahı şekhnde başlamış, daha sonra bununla birhkte Latin
halk dilinin formalaşmasmdan muayyenleşmeye başlamıştır. Bu gelişim
harflerinin ahnması, yeni bir alfabe icadı gibi çeşith düşüncelere varmış
ise iki aşamada olmuştur.
ve birçok platformda tartışılmıştır.
1-III.-V.yüzyılIardan VII.-VIII. yüzyıllara kadar; Bu aşamada yazı
Rusya Türkleri arasmda da Arap harflerinin ıslahı konusu çok
dili istisnasız olarak Kıpçak tipinde Azerbaycan halk diline dayanır.
eskilere dayanan bir mesele olmuş, özelhkle Latin harflerine geçilmesi
2- VlI.-VIII.yüzyılIardan IX.-XI.yüzyıIIara kadar; Bu aşmada da
hususunda da çeşith fikirler ortaya atılmıştır.
önceki yazı diline Oğuz-Selçuk özellikleri de kanşmıştır. VII. ve
Latin alfabesi münferit olarak Türk diline XlV.yüzyıl başlannda
VlII.yüzyıIIardan sonra Azerbaycan Türk yazı dilinin teşekkülüne, genel
girmiştir denilebilir. 1303 tarihinde Karadeniz’in kuzeyindeki Kıpçak
19
bozkırlannda Kıpçak Türkleri için kaleme ahrmıış Codex Codex Comanicus hakkında geniş bilgi için bkz. Aldo Galotta, “Codex
Cumanicus’un “Yeni” Bir Nüshası”, Uluslar arası Türk Dili Kongresi, 1992,
Ankara, 1996, s.267-271.
Ahmet Temir, “Dış Türklerde Dil ve Yazı”, Türk Dünyası E1 Kitabı, Türk
Kültürünü Araştmna Enstitüsü Yayını, Ankara, 1976, s.395.
Temir, “Dış Türklerde Dil”, s.395.
Ergin, Türklerde Yazı veAlfabeler, s.268.
Ergin, Türklerde Yazı veÄlfabeler, s.268.
I. BÖLÜM
Türk yazı dili unsurlan tesir etmiştir. Bu dönemlerde Orta Asya’da AZERBAYCAN’DA LATİN ALFABESİ
şekillermıiş olan yazı dili, iki istikamette gelişmiştir. Kafkas-Küçük (YENİ TÜRKELİFBASI)(1922-1940)
Asya’da ve Ural-Volga boyu istikametinde.
Xl.-XII.yüzyıllarda Azerbaycan edebi dili hem şifahi hem de yazıh A- Azerbaycan’da Alfabe Islahatı ve Latin Alfabesi Konusunda İlk
olarak büyük bir iletişim ve şiirsel potansiyele sahip idi. Ancak bu devre Girişimler
ait, “Kitab-ı Dede Korkut”dan başka hiçbir yazıh belge kalmamıştır^^. Azerbaycan’da alfabe ıslahatı meselesi çok eskiye dayarmıaktadır.
X.yüzyılda İslamiyet’in Türkler arasmda kabulünden sonra Arap Arap alfabesinin eksiklikleri ve zor öğrenilmesi üzerinde, Azerbaycan
alfabesi bütün Türk Devletlerinde olduğu gibi, bu bölgede de çok uzun aydmlan devamh olarak çeşitli görüşler ileri sürmüşlerdir. XVI.yüzyıIda
süre kullanılmıştır. XIX. yüzyıla gehndiğinde hem Osmanh, hem de Azerbaycan şairi Muhammet Fuzuli, Arap alfabesinin Türk diline
Rusya Türkleri arasmda Arap harflerinin Türk diline yetersizhği uyumu konusundaki eksiklikleri üzerinde durmuştur'. Bu tür görüşlerin,
hususunda başlayan tartışmalar, Azerbaycan’da da önemh ölçüde yer yeni alfabe oluşturma aşamasma gelmesi ancak 19.yüzyıhn ikinci
bulmuştur. Hatta alfabe değişikliği ve Latin alfabesine geçiş için ilk yansmdan itibaren olmuştur. Bu dönemde Arap alfabesinin açık bir
teşebbüsler de Azerbaycan’da gerçekleşmiştir. şekilde tenkit edildiği ve aynı zamanda yeni bir alfabe oluşturulmasmm
gitgide daha net bir şekil ahp, yayıldığı görülmektedir.
Azerbaycan’da bu yönde bir değişim görülmesinin nasıl oluştuğu
ve nedenlerini Muradhan Cihangirov, “Azerbaycan Milli Edebi Dilinin
Teşekkülü” adlı eserinde şöyle izah etmektedir:
‘'19.asrın SO.yıllarından itibaren Azerbaycan 'da Rus mekteplerinin
teşkiline başlanır. Talim fenlerinden olan Azerbaycan dilini öğrenmek
talepleri, elifba talimi için münasip dersliklerin hazırlanması zaruretini
doğurur. Arap elifbasının çetinlikleri ve noksanları göz önünde idi.
Azerbaycan dili saitlerinden (sesli harflerinin) çoğunun ayrıca harf
şekline sahip olmaması aynı harfın bir çok saiti bildirmesi, aynı sait için
birçok harf şeklinin varlığı, aynı samit (sessiz harf) için bir çok harf
M. Fuzuli, Eserleri, I.Cilt, Azerbaycan SSSR EA Neşriyatı, Bakü, 1958, s.46-
47.
Nizami Huduyev, “Azerbaycan Türk Yazı Dilinin (Edebi Dilinin) Teşekkülü”,
Uluslararası Türk Dili Kongresi, 1992, Ankara, 1996, s.546-548.