obama dönemi amerikan dış politikasında bölgesel yaklaşımlar analiz

105 Pages·2009·0.78 MB·English

T.C.
BAHÇEŞEHİR ÜNİVERSİTESİ
ULUSLARARASI GÜVENLİK VE STRATEJİK ARAŞTIRMALAR MERKEZİ

OBAMA DÖNEMİ AMERİKAN DIŞ POLİTİKASINDA
BÖLGESEL YAKLAŞIMLAR

ANALİZ

İSTANBUL

Şubat-2009
İÇİNDEKİLER

GİRİŞ: AMERİKAN DIŞ POLİTİKASINDA SÜREKLİLİK VE DEĞİŞİM..........1

1 . ORTADOĞU ..........................................................................................12

• Sonuç ve Değerlendirme...............................................................23
• Türkiye-İran İlişkileri.......................................................................26

2. KARADENİZ-KAFKASYA ......................................................................31

• Türkiye-Ermenistan İlişkileri...........................................................42
• Sonuç ve Değerlendirme...............................................................45

3. BALKANLAR...........................................................................................50

• Günümüz Balkan Statükosu ve Bölgesel Dinamikler.....................50
• ABD’nin Bölgeye Yönelik Politikalarının Değerlendirilmesi............52
• Balkanlara Yönelik Olası Obama Yönetimi Perspektifi..................54
• Sonuç ve Değerlendirme ..............................................................58

3. KIBRIS VE AVRUPA BİRLİĞİ ................................................................60

• ABD’nin Varolan Politikaları ve
Olası Obama Yönetimi Perspektifi................................................60
• Sonuç ve Değerlendirme...............................................................62

4. ASYA (ORTA, GÜNEY VE DOĞU ASYA) ..............................................64

• Tarihsel Arka Plan..........................................................................64
• Mevcut Durum...............................................................................67
• Obama ve Asya Yaklaşımını Belirleyecek Dinamikler..................69

• Orta Asya ......................................................................................72
• Doğu ve Güneydoğu Asya.............................................................77
• Güney Asya...................................................................................80
• Sonuç ve Değerlendirme...............................................................85
• Türkiye-Asya Açılımı......................................................................87

GENEL DEĞERLENDİRME.........................................................................96
KAYNAKÇA ..................................................................................................98
OBAMA DÖNEMİ AMERİKAN DIŞ POLİTİKASINDA BÖLGESEL
YAKLAŞIMLAR

GİRİŞ
Amerikan Dış Politikasında Süreklilik ve Değişim: 2008 Seçimlerinin
Kısa Bir Değerlendirmesi
Amerikan dış politikasının temel ekseni olan “sarkaç” hareketinin
tanımlanmasında süreklilik ve değişim ana unsurlar olarak ele alınabilir.
“Sarkaç” hareketi, Amerikan dış politikasında her dönem izlenen
politikaların kendi tepkilerini doğurması olarak açıklanabilir. Etki-tepki
bileşenine dayalı politikaların temelindeki yapı taşları olarak tanımlanabilecek
Amerikan siyasi kültürünü oluşturan ‘‘inanç, ideoloji ve değerler’’ bütünü,
Amerika’nın bağımsızlığını kazanma sürecinde oluşmuştur.
Siyasal kültürü oluşturan anılan yapı taşlarının dış politikada gelişen
süreklilik ve değişim sürecinde birtakım ikilikleri de beraberinde getirdiği
değerlendirilebilir. Amerika’nın; İngiliz Protestan kilisesinin baskılarına karşı
çıkan muhafazakar Puriten ve Protestan bir grup tarafından kurulması,
Amerikan iç ve dış politikasında etik değerlerin belirleyici olmasına eşlik
etmiştir. Bu durum moral politik unsurların yanı sıra dönemsel olarak aşırı
muhafazakar eğilimlerin de ağırlık kazanmasına neden olmuştur.
Bu değerler bütününün temelinde coğrafi konum da bir diğer önemli
etmen olarak ele alınabilir. Amerika’nın coğrafi olarak Hint, Atlas, ve Büyük
Okyanus ile çevrili ‘‘eski dünya adası’’ndan uzak konumu, tarihte kendisine
dünya sorunlarına “müdahil olup/olmama” konusunda seçim şansı tanımıştır.
Ayrıca zengin doğal kaynakların verdiği kendine yetebilme kapasitesi ile
güçlenen özgürlük ve bağımsızlık duygularının yanı sıra bu kaynakların
sürdürülebilirliğini sağlama isteği de Amerikan dış politikasını
şekillendirmiştir.
Öte yandan, liberal ekonomi felsefesinin getirdiği fırsat eşitliğine
dayanan bireyci ve özgürlükçü anlayış, devletçilik geleneğinin zayıf olduğu
yapının temelini oluşturmuştur. Bu yapı, çoğulculuk ve katılımcılık kültürü ile
1
farklı bakış açılarının siyasi anlamda etkili olabilmesine olanak sağlamıştır.
Sözü edilen anlayış dış politikada da etkinleşmiş, ABD kamuoyu ve karar
alıcılar dış politika konularında “özeleştirel” olabilmiştir. Bu yaklaşım,
Amerikan dış politikasına kendini yenileyebilme, bir bakıma “küllerinden
yeniden doğabilme” becerisi kazandırmıştır.
Dolayısıyla Amerikan dış politikası yukarıda tanımlanan yapı taşları
bağlamında iki farklı temel ikilikle açıklanabilir; (1) Müdahalecilik-İnzivacılık
(içe kapanma) (2) Moral Politik-Real Politik.
Özellikle ilk döneminde müdahaleci, tek taraflı dış politika izlediği
görülen George W. Bush’un yaklaşımı ile “değişim” söylemiyle çok taraflı
politika ve geleneksel değerlere önem vereceğinin vurgusunu yapan1 Barack
Obama’nın izleyeceği politikalar arasındaki olası farklılıklar da bu ikilikler
bağlamında değerlendirilebilir.
George W. Bush ve ekibinin müdahaleci dış politika eğilimlerinin 11
Eylül saldırılarının ardından realpolitik bir yaklaşım ile şekillendiği
görülmüştür. 11 Eylül ile birlikte “Amerikan değerlerine düşman bir dünyada,
Amerikan demokrasisinin barınamayacağı” ve diğer toplumlara “örnek olma”
söylemi ile ABD dış politikası müdahalecilik eksenine kaymıştır. Müdahaleci
yaklaşımın temellerini Thomas Paine’in 1776’da “Dünya’yı yeni baştan
yaratma gücünün Amerikalılara verildiği” söyleminde aramak mümkündür.2
Anılan yaklaşım, demokrasi ve insan haklarının savunulması ve
yaygınlaşması adı altında 2001 sonrası dönemde Afganistan ve Irak
müdahaleleri ile somutlaşmıştır. Ancak, Bush yönetiminin terörle mücadele
kapsamında “önalıcı vuruş” (preemptive strike) doktrini çerçevesinde Irak ve
Afganistan’a yapılan askeri operasyonlar “tek taraflı” olarak nitelendirilmiş,
ABD’nin uluslararası kamuoyunda itibarı zedelenmiştir. Özellikle önalıcı
vuruş konsepti dahilinde gerçekleşebilecek müdahalelerin uluslararası
hukuk açısından tehlikeli olduğu daha sıklıkla vurgulanmıştır. Aynı
dönemde terörle mücadele önlemlerini içeren yeni düzenlemeler kapsamında

1 “Strenghtening Homeland Security”, (çevrimiçi) <<http//www.barackobama.com>>

2 Thomas Paine; ABD’nin 1776’da bağımsızlığını kazanma sürecindeki 13 kurucu atadan “founding
father” biridir.

2
özellikle “Patriot” yasası3 uluslararası alanda ciddi tepkilere neden olmuştur.
Temel hak ve özgürlüklerin korunması ve demokrasi gerekçesiyle diğer
ülkelerin terörle mücadele girişimlerine müdahalelerde bulunan ABD’nin,
Patriot yasası ile benzer hak ihlallerini bu defa kendisinin yaptığı kanısı
yaygınlaşmıştır.4
Müdahaleler sonrasında ise gerek Irak gerekse Afganistan’da ABD’nin
temel hedefi olarak açıklanan siyasi istikrar ve demokratik gelişmelerin
sağlandığını söylemek mümkün olmadığı gibi bu bölgeler siyasi istikrarsızlık
ve şiddetin kaynağına dönüşmüştür. Öte yandan Irak ve Afganistan
savaşlarının, dolayısıyla müdahalecilik politikasının ABD’ye maliyetinin
tahmin edilenden çok daha yüksek olması ve Amerikan ekonomisine büyük
bir yük getirmesi de ortaya çıkan küresel finansal krizle birlikte Amerikan iç
kamuoyunda ciddi rahatsızlığa neden olmuştur.
Dolayısıyla uluslararası alanda prestij kaybı ve iç kamuoyundaki
rahatsızlıklarla birlikte Bush’un müdahaleci, tek taraflı politikalarının kendi
tepkisini yarattığı ve dış politikanın sarkaç hareketi ile ilintili olarak değişime
doğru ivme kazandığı değerlendirilebilir. Demokratların değişik yaş, etnik, dini
ve ekonomik grupları bir araya getirerek oluşturdukları seçim vizyonu ve dış
politikada Bush döneminin aşırılıklarına duyulan tepkiler, yerel ve küresel
“değişim” ihtiyacı vurgusu ile birlikte seçim kampanyalarının temel odak
noktası olmuştur. Bu bağlamda Obama’nın temsil ettiği Demokratların daha
uzlaşmacı, sorunların çözümünde diplomatik yöntem odaklı yaklaşımı ve
azınlık sorunlarına karşı hassasiyetinin önümüzdeki dönem ABD dış
politikasında belirleyiciliğinin artacağı varsayımı seçim sürecinde ağırlık
kazanmıştır. Ancak yakın geçmişte başkan adaylarının seçim döneminde
vaat ettiklerinden farklı dış politika tercihleri yapmak durumunda kalabildikleri
dikkatlerden uzak tutulmamalıdır. Danışman kadroları, dünyada gelişebilecek
olası krizler, ülkenin içinde bulunduğu psikolojik ve entelektüel ortam,

3 Patriot yasası; Patriot Law signed into law on 26 October 2001. Dan Plesch, “The Neo-Cons: Neo-
Conservative Thinking since the on set of the Iraq War”, Alex Danchev and John MacMillan (edit), The
Iraq War and Democratic Politics, London and Newyork, Routledge, 2005, s.49.

4 Ruhsar Müderrisoğlu, “11 Eylül İle Birlikte Yeni Dünya Düzenine (!) Doğru”, içinde Osman Metin
Öztürk (Der), Uluslararası Terörizm ve Dış Politika, (Ankara: Biltek Yay., 2002), ss. 17-20; “The
Uniting and Strengthening America by Providing Appropriate Tools to Intercept and Obstruct Terrorism
Act of 2001 (USA Patriot Act)”, H. R. 2975, September 2, 2001.
3
uluslararası güç dengelerindeki değişimler, liderlerin seçim sonrasında farklı
yaklaşımlar benimseyebilmelerine yol açabilecek öğeler olarak görülebilir.
Dolayısıyla Obama’nın seçim öncesi uygulayacağını belirttiği politikalar
değerlendirilirken bunların orta ve uzun vadede değişim ve dönüşüme açık
olabileceği göz ardı edilmemelidir.
Obamahükümeti yönetimi devralmadan önce dış politika üzerine seçim
vaatleri incelendiğinde dört önemli noktanın vurgulandığı görülmektedir5;
(1) Demokrasi ve İnsan Hakları’nın önceliği,
(2) Amerikan değerlerinin askeri yolla da savunulabileceği,
(3) Uluslararası örgütlerin uluslararası sorunların çözümlenmesinde
yetersiz kaldığı ve güçlendirilmesi gerekliliği,
(4) “Toplum Mühendisliği”6 yapılamayacağı.
Anılan noktalar önümüzdeki dönemde ABD’nin içe kapanmadan, çok
taraflı barışçıl müdahalelerle dünya sahnesinde etkinleşeceği, gerek
duyulduğu takdirde askeri müdahaleden çekinmeyebileceğini, realpolitik ve
moral politik anlayışlarını harmanlayacağının göstergesi olarak kabul
edilebilir. Bu kurgu doğrultusunda, ABD’nin yeni başkanı olarak seçilen ve
dünya kamuoyuna "değişim" vaat eden Barack Obama’nın önceliklerine
ilişkin değerlendirmeler aşağıda verilmektedir.
(1) Hükümetler arası işbirliğinden yararlanmanın maksimize
edileceğinin vurgulanması:
Bu kapsamda, küresel sorunların çözümünde diplomasiye dayalı
hükümetler arası işbirliğinin arttırılmasının önemi belirtilmektedir. Sözü edilen
işbirliği küresel krizlerin çözümünde, istihbarat paylaşımı, ortak yardım
paketlerinin oluşturulması gibi yöntemlerle sağlanabilecektir. Afganistan’ın
siyasi istikrarsızlığının ve güvenlik sorunlarının terörizme kaynak sağladığı,
bölgede güçlenen Taliban’ın Pakistan’ı da istikrarsızlaştırdığı, El-Kaide’nin de

5 Barack Obama, “Renewing American Leadership”, Foreign Affairs, Temmuz/Ağustos 2007.

6 “Ortak değerlere, geleneklere, ve tarihsel belleğe sahip olan toplumlar özellikle de yabancılar
tarafından asla inşa edilemez. Amerikalıların ulus inşası olarak ifade ettikleri şey aslında daha çok
devlet inşasıdır-yani siyasi kurumlar oluşturma ve ekonomik kalkınmayı destekleme.” Francis
Fukuyama, Ulus İnşası, Hasan Kaya (çev.), Ağustos, 2008, s. 14.

4
bölgede güç kazandığı vurgulanmıştır. Bu bağlamda terör kaynakları ile
mücadelede sıcak çatışmalı bölgede şu anda yalnızca ABD, İngiltere, ve
Hollanda kuvvetlerinin bulunduğu7, NATO ve AB üyesi diğer ülkelerin de
asker göndermelerinin gerekliliğinin altı çizilmiştir. Başka bir örnek ise;
doğrudan diplomasi yolu ile İran ve Kuzey Kore’ye nükleer silahlanmanın
engellenmesinin tüm taraflar için kazançlı olacağının anlatılmasının etkili bir
politika seçeneği olarak öne çıkarılmasıdır.
(2)Terörizmle mücadele konusunda Obama idaresinin sertlik ve
diplomasi arasında bir denge sağlama çabası:
Terörizmle mücadelede askeri ve diplomatik yöntemlerin bir arada
kullanılması ile uluslararası alanda terörist hareketlerin engellenmesine
yönelik programlar ve operasyonların bir arada yönetilmesi ön plana
çıkarılarak terörle mücadeleye ilişkin yasaların ve istihbarat operasyonlarının
güçlendirileceği dile getirilmiştir. Ancak ABD’ye yönelik olası bir terör saldırısı
durumunda, diplomatik yaklaşımların ötesinde askeri seçeneğin de her
zaman kullanılabileceği vurgusu yapılmıştır. Obama askeri önlemlerin göz
ardı edilemeyeceğini belirterek8, kara kuvvetlerinden 65.000 asker ve 27.000
deniz piyadesi ile ordunun nitel anlamda genişletileceğini vurgulamıştır. Aynı
zamanda, Obama’nın uluslararası ilişkiler konusunda öne çıkacak kadrosu
(Dış İşleri Bakanı Hillary Clinton, Cumhuriyetçi Savunma Bakanı Robert
Gates, ve Milli Güvenlik Kurulu Danışmanı Emekli Orgeneral James
Jones’dan oluşan ekip), “Çok taraflı diplomasi, müttefikler, uluslararası
kurumlar ve hukuku öncelerken gerektiğinde güç kullanmaktan kaçınmamak”
vurgusunu da desteklemektedirler.
(3) Küresel terörizm tehdidine karşı mücadelenin küresel olması9:
Terörle mücadelede ABD`nin uluslararası ittifaklarının arttırılması
gerekliliği üzerinde durulmaktadır. Bu bağlamda iç ve dış güvenlik
kadrolarına BM Temsilcisi’nin dahil edilerek “tek yanlı” karar mekanizması

7 Afganistan’da Kabil ve çevresinde yürütülen NATO harekatı, ISAF’a asker veren NATO ülkeleri,
ülkenin doğu ve güneyindeki çatışmalı bölgelerden (Celalabad, Kandahar) uzak durmakta ve ABD’nin
muharip birlik göndermeleri talebine çekince ile yaklaşmaktadırlar.

8 “Obama’nın dış politika-güvenlik ekibi ve Türkiye”, Radikal, 2 Aralık 2008.

9 “Obama ne yaptığını gayet iyi biliyor.”, Radikal, 28 Kasım 2008.

5
yerine diyaloga daha açık “çok-taraflı” bir siyaset izlenmesi yaklaşımı
benimsenmiştir. Uluslararası işbirliği mekanizmalarına, son yıllarda
olduğundan daha fazla önem verileceği; ABD karşıtlığı ile tanınan devletlerin
liderleriyle önkoşulsuz olarak görüşülebileceği; Bush yönetimi döneminde
bozulan transatlantik ilişkilerin yeniden onarılabileceği; ABD’nin Avrupa ile
daha uyumlu şekilde ve birlikte hareket edeceği de belirtilmiştir. Yeni
dönemde Rusya, Hindistan ve Çin gibi eski ve yeni küresel aktörlerle daha
fazla işbirliğinin zorunluluğu da bu bağlamda üzerinde durulan önemli bir
etmen olmuştur.
(4) Nükleer silahların yaygınlaşmasını önlemeye yönelik geniş bir
ittifak ve güvenlik alanı yaratılması:
Nükleer silahlanmanın küresel bir tehdit olarak algılandığı günümüzde
uzmanlığına daha fazla ihtiyaç duyulan Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı’nın
kaynaklarının arttırılması yoluyla etkinliğinin güçlendirilmesi ve ek
protokollerle üye ülkelerin yükümlülüklerine bağlı kalmalarının sağlanması
öngörülmüştür.10
(5) Bush döneminin jeopolitik vizyonu yerine jeoekonomik bir
yaklaşıma kayılması11:
2008 yılında yaşanan küresel finansal kriz Obama’nın politikalarında
ekonominin ağırlığının artmasına neden olmuştur. Nitekim Obama’nın
Başkanlık devir teslim töreninde yaptığı konuşmanın başlangıç ve büyük bir
bölümünü Amerikan ekonomisinin zorluklarına ayırmış olması bu ağırlığın
yansıması olarak değerlendirilmektedir. Irak ve Afganistan’daki
müdahalelerin maliyetinin beklenenin üzerinde olması ve krizle birlikte
ekonomik sistemin askeri müdahale maliyetlerini karşılama yeterliliğinin
azalması nedeniyle Obama döneminde çok yönlü diplomatik baskı ve
ekonomik yaptırım politikalarının ağırlık kazanacağı vaat edilmiştir.
Dolayısıyla demokratikleştirme ve terörizmle mücadele kapsamında siyasi
kuruluşların ve sivil toplum örgütlerinin güçlendirilmesi hedeflenmektedir.
Diğer taraftan güvenlikte küresel sistemin daha iyi yönetilebilmesi adına

10 Obama kişisel web sitesi, (çevrimiçi) <<http://www.barackobama.com/issue/defense/>>

11 Obama kişisel web sitesi, (çevrimiçi) <<http://www.barackobama.com/issue/defense/>>

6
“Uluslararası Güvenlik Ortaklığı” oluşturulmasıyla bilgi paylaşımının yanı sıra
sınır güvenliğinin sağlanması, teröristlere kaynak aktarımının engellenmesi
gibi konularda eğitim ve operasyon maliyetini karşılamak üzere bütçeden 5
milyar dolarlık bir kaynak ayrılması da öngörülmüştür.
(6) Amerika'nın moral politik açıdan dünyadaki itibarını yeniden
kazanması;
Bush döneminde ulusal güvenlik konuları ile ilgili olarak moral politik
açıdan uluslararası alanda Amerika’nın itibarını zedeleyen konularda
uzlaşmaya yönelik bir tavrın benimseneceği belirtilmiştir. Bu bağlamda,
Irak’tan “Güçler Statüsü Anlaşması” çerçevesinde Amerikan askerlerinin
çekilmesi, “Guantanamo Üssü'nün”12 kapatılması13 ve “Nükleer
Silahsızlanma Anlaşması”nın revize edilmesi14 gibi girişimlerde bulunulacağı
açıklanmıştır.
Obama’nın diplomasiye ve çok taraflılığa öncelik veren politik
yaklaşımları Amerikan dış politikasında muhafazakar yaklaşımların dışlandığı
anlamına gelmemelidir. Obama’nın kabinesinde dış politika konusunda öne
çıkan kilit pozisyonlarda merkez sağa bağlı veya merkeze yakın isimler bu
değerlendirmeyi anlaşılır kılabilir. Ulusal Güvenlik Danışmanı olarak tayin
edilen eski deniz piyadesi ve NATO Avrupa Kuvvetleri eski Başkomutanı
James Jones seçim kampanyası döneminde Cumhuriyetçi aday McCain’i
desteklemiştir. Öte yandan Dışişleri Bakanı Hillary Clinton’ın da Başkan Bush
döneminde Senato’da görev aldığı sürede “Neo-Con”lara15 yakın bir isim

12 Guantanamo üssü; Küba’da Guantanamo Körfezi’nde kurulmuş olan bir Amerikan gözaltı merkezidir.
2006 Ekim ayında Başkan Bush, Guantanamo’dakiler dahil “düşman savaşçıları” olarak gözaltında
tutulanların ABD mahkemelerinde habeas corpus temyizlerinin dinlenmesinin önüne geçen Askeri
Komisyonlar Yasası’nı imzalamıştır. Habeas corpus, keyfi gözaltı ve işkenceye karşı temel bir
korumadır. Uluslararası Af Örgütü, habeas corpus’un hayata geçirilmesi ve Askeri Komisyonlar
Yasası’nın yürürlükten kaldırılması veya tatmin edici şekilde değiştirilmesi için kampanya
yürütmektedir.(çevrimiçi)
<<http://www.amnesty.org.tr/yeni/index.php?view=article&catid=62%3Aguantanamo&id=572%3A5-yln-
dolduran-guantanamonun-kapatlmas-carsyla-duenya-capnda-
eylem&option=com_content&Itemid=81>>

13 Obama’nın göreve başlamasından sonra ilk kararı olarak Guantanamo’daki savaş suçları
mahkemesindeki askeri savcılardan beklemedeki bütün davaları 120 gün boyunca dondurmalarını
istemiştir. Guantanamo üssünün bir yıl içinde kapatılması ile ilgili karar onaylanmıştır.

14 Nükleer Silahsızlanma Anlaşması (NPT)’nin yeni hedefi, yalnız ABD tarafından tehdit olarak
algılanan ülkelerin değil, tüm dünya ülkelerinin nükleer silahlardan arındırılması olarak belirlenmiştir.

15 Yeni Muhafazakarlık (Neo-Conservatism) felsefesinin entelektüel lideri olarak görülen Irving Kristol,
Yeni Muhafazakarlık’ı tarihi görevi ve siyasi amacı Cumhuriyetçi Partiyi, Amerikan muhafazakarlığı
7